معرفت شناسي، عقلانيت و اقتصاد

معرفت شناسي، عقلانيت و اقتصاد

حجت الاسلام محمود عيسوي*

چكيده: يكي از وجوه تفاوت ميان اقتصاد اسلامي و اقتصاد متعارف، در مباني معرفت شناختي آنهاست. تأثير معرفت‎شناسي برعلوم اجتماعي از جمله اقتصاد، حداقل مي‎تواند از سه بعد: متدلوژي علوم، محتواي نظريه‎هاي علمي و قلمرو علوم باشد. تأثير معرفت‎شناسي در متدلوژي اقتصاد، به گونه‎اي است كه پذيرش نوعي خاص از معرفت‎شناسي، مستلزم اتخاذ روشي خاص در بررسي مسائل اقتصادي است. به همين جهت، شيوه‎هاي به كار گرفته شده در اقتصاد، نتيجة ديدگاههاي معرفت‎شناسانه اقتصاددانان است. پذيرش عقلانيت جامع‎نگر اسلامي، اين امكان را براي نظريه‎پرداز اقتصاد اسلامي فراهم مي‎سازد تا خود را محصور در روشهاي تجربي و رياضي نسازد؛ بلكه به تناسب موضوعات، از روشهاي گوناگون تحليل استفاده نمايد و بويژه اثر‎پذيري رفتار اقتصادي را از آموزه‎هاي ديني تبيين كند.

 

 

معرفی چند مقاله اقتصاد اسلامی

مجلات >معرفت>شماره 66

فهرست

مقالات ويژه اقتصاد اسلامى

قرآن و تجلّى توحيد در اقتصاد / سيد محمدكاظم رجايى
مبانى اقتصاد از ديدگاه قرآن كريم / جعفر انصارى
الگوى صحيح مصرف / مبانى نظرى و راهبردى در قرآن كريم و روايات / محمدجمال خليليان اشكذرى
اقتصاد و رابطه آن با فلسفه اخلاق / نعمت‏اللّه پناهى بروجردى
دو الگو براى ايده‏گرايى در اقتصاد / نويسنده: آلن نلسون / مترجم: محمدجواد توكّلى
اقتصاد بدون سازوكار / نويسنده: جان دوپِر / مترجم: محمود عيسوى
مطابقت با واقعيات جهان به سوى هستى‏شناسى انتخاب نظريه / نويسنده: اسكالى مكى / ترجمه: محمدجواد محقق
تمايلات، قوانين و تركيب علل اقتصادى / نويسنده: دانيل م. هاسمن / مترجم: سيد عبدالحميد ثابت
خواجه نصيرالدين طوسى / نظريه‏ها و سياست‏هاى اقتصادى / حسين سلطان‏محمدى
جنگ جهانى سوم اقتصاد سياسى جنگ خليج فارس و نظم نوين جهانى / نويسنده: آندره گاندرفرانك / مترجم: محمدرضا امين
...

ترسيم نظام اقتصادى اسلام

ترسيم نظام اقتصادى اسلام ...

ترسيم نظام اقتصادى اسلام بر اساس مكتب اقتصادى آن(از ديدگاه امام خمينى (ره))

سيد حسين مير معزى ⁽¹⁾

چكيده:

آنچه تاكنون پيرامون اقتصاد اسلامى به رشته تحرير در آمده است غالبا ناظر به مكتب و حقوق اقتصادى است و نظام اقتصادى به معنايى كه در اين نوشتار مطرح است، كمتر مورد توجه و بحث قرار گرفته است. قبل از تحقق حكومت اسلامى در ايران، ضرورتى براى پرداختن به اين بحث احساس نمى‏شد ولى پس از آن، ترسيم نظام اقتصادى اسلام اجتناب ناپذير شد و خود به خود اين سؤالات مطرح گشت كه چگونه بايد بر اساس اصول مكتبى به اهداف اقتصادى دست‏يافت؟ آيا اسلام براى حركت‏به سمت اهداف بر اساس اصول مكتبى، الگوهاى رفتارى نظام مندى را در حوزه اقتصاد معرفى كرده است؟ اجزا و عناصر اين نظام كدام است؟

متاسفانه پس از انقلاب اسلامى پاسخى محققانه به سؤالات فوق داده نشد و مسئولان بناچار قبل از ترسيم نظام اقتصادى اسلام به جرح و تعديل نظام اقتصادى موجود بر اساس احكام فقهى پرداختند و در نتيجه بعضى نهادها مانند بيمه‏ها كه مطابق با موازين فقهى بودند تثبيت‏شد و برخى ديگر مانند بانكدارى كه با فقه اسلام منافات داشت‏به بانكدارى بدون ربا تبديل گشت و بعضى نهادها مانند قرض‏الحسنه كه قبلا به صورت رسمى وجود نداشت‏شكل رسمى گرفت و ...

عدم ترسيم نظام اقتصادى اسلام به عنوان يك مجموعه هماهنگ و منسجم و ترميم و ايجاد نهادهايى به شكل ياد شده موجب بروز اشكالاتى شد كه بررسى آنها در اين مختصر مقدور نيست. بعلاوه از جهت نظرى هنوز هم در مورد جايگاه خمس و زكات و مالياتهاى دولتى در اقتصاد، نقش نهادهايى چون قرض‏الحسنة، صدقات، اوقاف در نظام اقتصادى و نيز نقش پول، ارتباط بخش دولتى و خصوصى، منابع درآمد و مخارج دولت، چگونگى تامين درآمدهاى دولتى و توازن اقتصادى و... ابهاماتى وجود دارد كه تنها با ترسيم نظام اقتصادى مى‏توان اين ابهامات را بر طرف نمود.

اين نوشتار كوشيده است‏با روشى مشخص به كشف و ترسيم نظام اقتصادى اسلام از ديدگاه حضرت امام قدس سره پرداخته، گامى كوتاه در اين راستا بردارد و با توجه به توقف نظام اقتصادى، بر مكتب اقتصادى تبيين مكتب اقتصادى از ديدگاه امام قدس سره ضرورت دارد. نوشتار حاضر در چهار بخش: الف - مفروضات كلامى مباحث و مفاهيم و اصطلاحات مورد نياز، روش كشف مكتب و نظام اقتصادى اسلام. ب - مكتب اقتصادى اسلام از ديدگاه حضرت امام قدس سره ج - نظام اقتصادى اسلام از منظر ايشان د - بررسى ويژگيهاى نظام اقتصادى ترسيم شده.

 

گامي‌ عملي‌ در تكوين‌ اقتصاد اسلامي‌

گامي‌ عملي‌ در تكوين‌ اقتصاد اسلامي‌

زهرا فهرستي[1]

چكيده‌: در اين‌ مقاله‌، با استناد به‌ آيات‌ قرآن، روايات‌ و همچنين‌ با در نظر گرفتن‌ اصول‌ زيربنايي‌ نظام‌ حقوقي‌ اسلام‌، نگارنده‌ مي‌كوشد تا زكات‌ را به‌ عنوان‌ يك‌ وظيفة‌ اجتماعي‌ معرفي كند. با دقت‌ در دلايل‌ ياد شده‌ روشن‌ مي‌شود كه‌ زكات‌ صرفاً يك‌ وظيفة‌ فردي‌ - اخلاقي‌ نيست‌ بلكه‌ به‌ جهت‌ تأمين‌ نيازهاي‌ مالي‌ جامعة‌ اسلامي‌ تشريع‌ شده‌ است‌. اينكه نه رقم‌ از كالاهاي‌ با ارزش‌ جهت پرداخت زكات در متون ديني مطرح شده، از باب‌ ذكر مصاديق‌ پر بها در زمان‌ خويش‌ بوده‌ كه‌ حصري‌ در آن‌ وجود نداشته است‌، به همين دليل ولي‌ امر مسلمانان‌ مي‌تواند با صلاحديد خويش‌ منابع‌ زكات‌ و نرخ‌ آن‌ را تغيير دهد.

همچنين تصور ناقص‌ و يك‌ بعدي‌ از زكات‌، موجب‌ گرايش‌ حداقل‌گرايانه به‌ منابع‌ جمع‌آوري‌ زكات‌ گرديده و با قيوداتي‌ كه‌ براي‌ همان‌ منبع‌ ذكر شد، اين‌ واجب‌ الهي‌ عملاً در معرض‌ تعطيلي‌ قرار گرفته است.

رويكرد جديد به‌ زكات‌، زمينة‌ تحقق‌ آن‌ را در جوامع‌ معاصر فراهم‌ مي‌سازد، زيرا موجب‌ مي‌شود تا به‌ شيوة‌ مصرف‌ زكات‌ و توزيع‌ آن‌ در سطح‌ كلان‌ توجه، و نقش‌ حكومت‌ به‌ عنوان‌ كنترل‌ كننده‌ و ناظر روشن‌ ‌شود.

همچنين‌ نگارنده‌ در صدد اثبات‌ آن‌ است‌ كه‌ مستحقان‌ زكات‌(فقرا و مساكين‌)، فقط نيازمندانند و نژاد، نسب‌ يا خصوصيات‌ ديگر ايشان‌ در اين‌ زمينه‌ نقشي‌ ندارد.

كليد واژه‌: زكات‌، بودجة‌ عمومي‌، ولي‌ امر، حكومت‌ اسلامي‌.

اصل مقاله مجله متين شماره 23و24

بررسي روش آيت‎الله شهيد صدر در كشف مكتب اقتصادي اسلام

بررسي روش آيت‎الله شهيد صدر در كشف مكتب اقتصادي اسلام

* حجة الاسلام محمد رضا يوسفي

چكيده: يكي از وجوه ارزشمند فعاليت فكري آيت‎ الله شهيد صدر در زمينة پژوهشهاي اقتصاد اسلامي، تلاش وي براي ارائة روشي متقن و متكي به نصوص ديني، با اتكا به روش ريشه‎دار اجتهادي براي كشف مكتب اقتصادي اسلام است.

روش ايشان را مي‎توان از جنبه‎هاي مختلف بررسي كرد، اما يكي از مهمترين جنبه‎ها، اعتبار شرعي اين روش است.

اين مقاله، مهمترين وظيفه‎اش را بررسي جنبة اعتبار شرعي روش كشف مكتب شهيد صدر مي‎داند. بر اين اساس، مطالب نوشتار حاضر در سه بخش ارائه مي‎شود، كه عبارتند از:

تبيين روش شهيد صدر، بررسي و تحليل روش شهيد صدر، و جمعبندي و نتايج.

درآمدى بر اقتصاد اسلامى

درآمدى بر اقتصاد اسلامى

··· ··· ··· ··· ··· ··· ··· ··· ··· ··· ··· ··· ··· ··· ··· ··· آيه اللّه موسوى اردبيلى

چكيده:

در اين گفتار به چند كلى اشاره مى‏كنيم: اولاً بررسى، تحقيق و مطالعه در اقتصاد اسلام و ضرورت آن براى هر انسان مسلمان و حتى براى محقق بى طرفى نيز روشن و واصح است. ثانيا: همان طور كه از عنوان اين نوشته پيدا است، هدف ما اشاره به بعضى از موارد كلى در مقوله اقتصاد اسلامى است. لذا نبايد انتظار يك بحث جامع از آن داشت. ثالثا: ما معتقديم اسلام داراى نظام اقتصادى است. و آن نظام اهدافى دارد و براى تحقق آن اهداف، يك سلسله ابزارها نيز در اختيار دارد. رابعا: به نظر ما مطالعه و بررسى در اقتصاد اسلام، روش‏هاى خاص خود را نيز دارا مى‏باشد. در اين مقاله كوتاه در نظر داريم اجمالاً به موارد مذكور اشاره كنيم.

ارتباط متقابل علم اقتصاد با مكتب اسلام 1

ارتباط متقابل علم اقتصاد با مكتب اسلام

* دكتر سيد كاظم صدر

چكيده: در اين مقاله، براساس ويژگيهاي روش علمي، تفاوت معرفت علمي ـ از جمله علم اقتصاد ـ از معرفت غير علمي ـ ا زجمله مكتب اقتصادي اسلام ـ بيان خواهد گرديد. همچنين، با اشاره به دو مرحلة گردآوري و داوري در فرايند تحقيقات علمي، رابطة ‌متقابل علم اقتصاد و مكتب اقتصادي اسلام نشان داده مي‎شود. تعامل ياد شده حاكي از آن است كه اقتصاددان در تعيين اصول موضوعه (انگيزه‎ها، مشوقها و اهداف تصميم‎گيران اقتصادي جامعه)، تعريف محدوديتها و قالبها، و نيز شناسايي موضوعات، مسائل و اولويتهاي اساسي جامعه براي الگوسازي از مكتب حاكم بر جامعه، بهره مي‎گيرد. در عين حال، مكتب اقتصادي نيز براي حل مشكلات اقتصادي جامعه، به تحقيقات علمي اقتصادي نيازمند است و با سياستگذاري درست اقتصادي، مي‎تواند فعاليتهاي مطلوب را گسترش دهد و از فعاليتهاي نامطلوب جلوگيري كند.

 

ميزگرد پاياني همايش اقتصاد اسلامي 2

گزارش ميزگرد پاياني همايش اقتصاد اسلامي ، پيشينه تاريخي و چشم‎انداز آينده

آقايان حجة‎الاسلام‎والمسلمين غلامرضا مصباحي،  دكتر ايرج توتونچيان، دكترعلي صادقي‎تهراني

ميزگرد پاياني همايش اقتصاد اسلامي ، پيشينه تاريخي و چشم‎انداز آينده

گزارش ميزگرد پاياني همايش اقتصاد اسلامي ، پيشينه تاريخي و چشم‎انداز آينده

آقايان حجة‎الاسلام‎والمسلمين غلامرضا مصباحي، دكتر مسعود درخشان، حجةالاسلام والمسلمين مهدي هادوي‎تهراني،

دكتر ايرج توتونچيان، دكترعلي صادقي‎تهراني

غلامرضا مصباحي، دبير علمي همايش:

بسم الله الرحمن الرحيم عنوان ميزگرد، «مفهوم اقتصاد اسلامي، پيشينه تاريخي وچشم‎انداز آينده» است. در مقام توضيح اين عنوان عرض كنم، هنوز بعد از گذشت تقريباً نيم‎قرن از مطرح‎شدن مباحثي تحت عنوان اقتصاد اسلامي و با گذشت بيش از دودهه از انقلاب اسلامي و رشد تحقيقات در اين زمينه، اين سؤال مطرح است كه تركيبي به عنوان اقتصاد اسلامي معنا دارد يا نه؟ برخي از صاحب‎نظران وكارشناسان اقتصادي كشور هنوز اين سؤال را مطرح مي‎كنند و برخي ديگر نيز به طور قاطع مي‎گويند علم اقتصاد مانند بقيه علوم است، مانند علم فيزيك و همانطوركه فيزيك اسلامي معنا ندارد، اقتصاد اسلامي و غيراسلامي نيز نداريم.

البته طي دو روز گذشته و در همايش اقتصاد اسلامي مباحثي چون مكتب اقتصاد اسلامي، نظام اقتصاد اسلامي، سيستم اقتصاد اسلامي، مباني اقتصاد اسلامي و علم اقتصاد اسلامي، طرح و بررسي شد ، اما ما در اين ميزگرد مي‎خواهيم اين مسأله را به بحث بگذاريم كه آيا اقتصاد اسلامي معني دارد يا نه؟ پيشينة تاريخي وچشم‎انداز آن چيست؟‌ من از اعضاي محترم مي‎خواهم ديدگاه‎هاي خود را در اين زمينه بيان كنند و سپس نكاتي كه درديدگاه‎ها وجود دارد و مناقشه‎برانگيز و قابل گفتگو است، به بحث گزارده شود.

روش شناسي و معرفت شناسي اقتصاد اسلامي

روش شناسي و معرفت شناسي اقتصاد اسلامي

* دكتر يداله دادگر

چكيده: اخيراً، مطالعات و تحقيقات در اقتصاد اسلامي، از نظر گسترة كلي و حجم مباحث و موضوعات، وارد مراحل تازه‎اي شده است. در عين حال، پژوهش در اين حوزه ـ حداقل در بعضي ابعاد ـ هنوز در قدمهاي اول قرار دارد. بنابراين، بروز اختلاف نظرها، ابهامات، و در مواردي وجود سردرگميهاي محققان – يا خوانندگان و علاقه‎مندان به نوشته‎هاي – اقتصاد اسلامي از يك طرف، نسبتاً طبيعي به نظر مي‎رسد. اما اين امر از سويي ديگر، مي‎تواند براي پيشرفت كار مشكل آفرين باشد. لذا، ترسيم پايه‎هاي ابعادي از آن، همچون: معرفت‎شناسي و روش شناسي، مي‎تواند باعث شفاف‎سازي مطالعات، و در نتيجه بالا بردن كارايي آن گردد. مقالة حاضر در صدد است كه حداقل عنوانها، سرفصلها و عناصر قابل مطالعه در اين دو حوزه را بيان كند. در بخش اول، مطالب مقدماتي ذكر مي‎شود. مطالب اصلي مربوط به معرفت‎شناسي و روش شناسي، در بخشهاي بعدي تدوين مي‎گردد.